Хьапый Джаудэт: Егъанэ Ибрахьимэ къыIуагъэхэмрэ тикритикэмрэ

ЖъоныгъуакIэм и-9, 2010 илъэс — Натпресс

Егъанэ Ибрахьимэ Къэбэрдэй «Хасэ»-м итхьэмат. Изы репортаж «Черкессия.нет»-ым къихьагъ. КъызэратыгъэмкIэ ар зэхэщакIоу, бэнакIоу икIи полис еджапIэр къыухыгъэу зы кIал. Азгъэ заом хэтыгъэу, Къэбэртэе кIалэмэ ядзэпащэу щытыгъэу, «Абхъазие лIыхъужъ» медалыр къыфагъэшъуэшагъэу ижъырэ зы дзэлI, джы зы Адыгэ/Къэбэртэе ныбжьыкI, хэгъэгукIас.

Заом къынэуж Ибрахьимым ащэр игъэтIылъи мамыр щыIэкIэ гъогур хырихыгъ, «Къэбэртэе» шы лъэпкъыр пIун,гъэбэгъон,лъэпкъэу къызэтэгъэнэн,нахь гъэдэхэн Iофым иуж ихьагъ.Зао Iофымрэ мамырныгъэмрэ,шъэбэныгъэмрэ пытэныгъэмрэ икIи псэемыблэжьыныгъэр зэIуригъэкIагъэу/зы цIыфыпкъым рищэлIэшъугъэу зы нэбг,зы Адыгэ шысэ тэх цIыфэу плъытэшъунэуи щыт.

***

Сыдэ «Хасэ»,сыдэ икIэрыкIэу бэнэныгъ?

«Къэбэртэе-Бэлъкъарием зы чIыгу Iофыгъо къитэджагъ,ащ дыкIыгъоу лъэпкъ Iофыхэми тахэплъэн,хэкIыпIэхэм талъыхъун,зэдгъэгъотын тыфэенэу тыхъугъ,тэри а Iофхэр зэшIотхын фэшIкIэ Хасэр дгъэпсыгъэ» еIо Ибрахьимэм.

Хасэр бэнакIу,мы лъэныкъомкIэ адрэ шъхьэ зиуфэрэ хэсэ асэмэ афэдэп.

«Урысиер демокрацием факIо,Iофхэр дэгъум тэтэу макIох» зыфэтIоным,Ибрахьимэ зы зэо банэм хэфэжьыгъ,нахь щэрыоу къатIомэ,зы хъоршэр Iофым ипашъхьэ ифагъэу зигъотыжьыгъ,агъэпсыгъакIэ «Хасэм» итхьэматэу хадзыгъ.Зэфэныгъэм мамырныгъэм кIэхъопсырэ цIыфхэм апае мамырныгъэм зэфэныгъэм имафэхэр къэмысыгъэу къыкIэкIыгъ…

1830-рэ илъэсхэм КъохьапIэ Черкесие Шъхьафитныгъэ заом «икъумалхэр»,Абатэ Бэслъные,Мыгукъор Пщыкъуй,Едыдж Шыхьанчэрыехэр (1),ахэм апхъорылъфхэр,непэ Къэбэртэе чIыгум къитэджэгъагъэхэм фэд.Ау къумалмэ ятIонэу гущыIэ тфэгъотынэп…

Мощтэ еIо Егъаным:2005 илъэсым Бэлъкъар хъупIэхэр гектар мин 90 хъущтыгъ,илъэсиплI къынэуж,2009-рэ илъэсым мыр гектар мин 334-м кIыкIыгъ.Къэбэртэе къуаджэмэ яхъупIэхэр Къэбэртэе-Бэлъкъар парламетым иштэгъэ унашъохэм республикэ тхьаматэри кIэтхэжьи Бэлъкъар къуаджэхэм яхъупIэхэмэ ахырагъэуцуагъэх.Мы Iофхэр зэрэхъурэм зи гу лъыттэгъагъэп.

Iофыр мыщ щыуцугъэп.Парлементым гектар мин 334-м гектар мин 126 хыригъэхъони Бэлъкъар къуаджэмэ аритынэу унашъо ищтагъ,мыщ тыкъигъэушыгъ,Iофыр зэтэдгъэуцон фэшIкIэ митинг тшIынэу итхъухьагъ.Парламентым иштэгъэ унашъом президентыр кIэтхэжьыгъэу щытыгъэгоп.

2009 илъэсым шэкIогъум,адрэ лъэпкъ хасэхэмрэ тызэгъусэу Налшыкым мыдэн/протест митинг тшIыгъ,еIо Егъаным.

(Мы митингыр,2006 илъэсым жъоныгъокIэ мазэм и 21 мафэм,Адыгэ Тхьэматэу Шъэумэн Хьазрэт идэIэпыIэгъукIэ Мыекъуапэ щызэIукIэгъэ «Адыгэ Лъэпкъ Конгрессыр» хэтымылъытэмэ,Советмэ якъынэуж утыкум къихьэгъэ апэрэ митингэу хъугъэ-хьджй).

Митинг къынэужым Тхьэмэтэ Къанэкъом парламент унашъор къызэкIыригъэкIожьыгъ,армырмэ унашъом кIэтхэжьыни.Тигу къеорэр хэтхэм ибэрэр Къэбэртаеу щыт парламентым Къэбэртаемэ афэгъэхьыгъэу мыхъун унашъохэр зэрищтэрэр,Кэбэртэе лъэпкъым щыщэу Тхьаматэми,макъэ къызпимыгъэIукIэу ахэм зэракIэтхэжьыщтыгъэр ары.

Бэлъкъэрэ районмэ яцIыфышъхьэ пчъагъэр мин 40,Къэбэртэе районхэри мин 266.Мы мин 40 Бэлъкъарэм гектар мин 334 ратыгъ,мин 266 хъурэ Къэбэртаехэми мин 350 гектар хъупIэ аратыгъэу хъугъэ.

Ибрахьимэ мощтэ еIо:Къэбэртэе-Бэлъкъар цIыфышъхьэ щыщэу шъэмкIэ 6-м фэдизым тичIыгухэм щыщэу шъэмкIэ 70-р ратынэу фэягъэх,мыр тфэдэныеп.

Джы тэ нахьыпэ ащтэгъэ унашъохэри шагъэзыежьыхэу икIи хъупIэхэр ипэм зэрэщытыгъэм,хабзэм тетэу,лъэныкъутIури къыдилъытэу зэрагъэфэжынэу тыфай.

(ТыркуемкIэ хъупIэхэр къэралыгъом ий,ащ имылъку,мылъкур нэбгэмэ е къуаджэхэмэ аратырэп,чырэкIи атырэп,гъэмафэм къуаджэмэ былым хъупIэу афаугощы-хьджй)

***

ХъупIэхэм икъунэу былым щахъушъуа?ЗэраIорэм тетэу Къэбэртаймэ Бэлъкъарэхэмрэ Къэрэшаехэм ачIыгухэр тырахыгъэу,зэпхъуакIохэу щытыха?

ХъупIэхэм яшытыкIэ тетэу Егъанэм мыхэр къеIо:Джы дэдэм хъупIэхэр тIыпщыжьыгъэхэу къэнагъэх,бэдэдэу былым щырахъужьырэп.Былым хъуныр зэрэханырэм къыхэкIэу былым хъупIэу агъэфедэри макIэ хъугъэ.Бэлъкъарэмэ афырикъунэу хъупIэ яIагъ,ау а ипэрэ хъупIэхэри агъэфедэшъоу щытыгъэп,бащэ къафакIощтыгъ.ЗыщымыкIагъэхэр ахэм яптыным мэхьанэ къикIына?Бэлъкъарэхэр къушъхьэ хъупIэхэр къызIэкIырагъэхьэным пылъых (Мыщ утегупщысыхьэн фай.Зы лъэпкъ чIыгу лъапсэ адзын е тапэкIэ щыIэщт къушъхьэ туристIыпIэ дахэхэр зыIэкIырагъэхьан фаехэу уегупщысэшъун-хьджй).

Тэ илъэс 50,100 икIи илъэс 200 ипэ хэт здэщысыгъэри тэшIэжьы.

Ау Бэлъкъарэхэр къытпэблагъэхэу,ткъощхэу щытых.

Бзэр щыбгъэзыемэ Бэлъкъарэхэм тэт фэшъхьафэу зи яIэп,тэт фэдэх.Тырку лъэныкъуагъэхэр ахэлъых,ау изылъэныкъокIэ Къэрэшайхэмрэ Бэлъкъарэхэр зы купхэу Адыгэ тэкIых.Мы аужырэ илъэсхэм лъэпкъ лъапсэ икIи тарихъ лъыхъуакIохэр къахэтэджэхэу иублагъ,нэпцIы теориехэр зэхатхахьы.Тэ иягъэ тэмыкIымэ ащ фэдэмэ тахэгущыIэрэп,ежьмэ яIоф.Ау илъэс 1000 ипэ кIохэу,тэрэзэу тIымышIэрэ а мэфэ мэзахэхэм зыфагъазэу лъэпсэ лъыхъу фежьэхэу,алъапсэ Аланхэм рапхэу,мы чIыпIэхэр тэ тичIыгужъых аIо зыхъурэм Iофыр зэхъокIыщт,псыр рэушъухъонтIыщт.Ащ фэдэ цIыфхэм «Мы чIыгухэр –ижьырэ Адыгэ чIыгухэр- тэтый,Адыгэхэр тэ таужы къакIохи мы чыпIэм къитIысхьагъэх,тичIыгухэр,тиIэ илъхэр зэрапхъагъэх» аIо,Iофыр ащ зытахьэрэм тэри зэтымгъэIун тлъэкIыщтэп.КIо мы пшысэ гущыIэхэр зезгъэкIурэ нэбгъэхэр бащэгоп,ащ фэдэ тхыдэжъхэм ауж ихьэрэ цIыф пчъагъэм хахъо хъумэ,утыкум зы лъэпкъ бырсыр къитэджэнэуи хъущт.

Заохэм,депортацием/хэгъэгум ифыгъэн Iофхэм икIи емынэ узым/чумам узым къелыжьыгъэ Адыгэхэм яцIыфышъхьэ пчъагъэрэ ячIыгухэм щыщэу шъэмкIэ 80 фэдизыр акIэзыгъ.Iофым ишъыпкъапIэр мырары («Зышъхьэ щымыIэм иш хьамэ ашхы» аIуагъ Адыгэхэм).
Тэ непэ къытфэнэжьыгъэ ти цIыф пчъагъэрэ тичIыгухэр тыухъумэным тыпылъ.

***

Къыттебанэхэрэр

Къэбэртэе-БэлъкъариемкIэ пчъэIум/Iэшъхьэтетхэм амышIэу зи къыттебэнэн илъэкIыщтэп.Къыттебэнагъэх,Iофыри чIаухъубагъ,чIамыухъубэными тыпылъыгъэп.Жьэу къатщэрэм кIэдэIух,тилъэужхэр зэрафэх (Егъанэ Ибрахьимэ къытебанэхи уIэгъэ аеу мэфэ заулэ сымэджэщым чIэлъыгъагъ-хьджй).

Тэ,Къанэкъо Арсен МэзкуомкIэ тхьэматэу къызадзым,япэрэ мафэхэм тигуапэ мыхъугъагъэуи тфэIошъуныеп. «Къанэкъор фэшIыгъ,бай,нэцIэщтэп,тыгъонэп,удрэм мыдрэм инэ къытенэнэп » тIогъагъ.Экономикэм зиузэнкIыныжь,хахъо ишIын,Мэзкуури нахь шъабэу къытдэзекIон тIоу тегупщысэгъагъ.Ау бащэ темышIэу тызэрэхэукъуагъэр,полицие къэралыгъор зэрэзэщытэу къызэрэтэнагъэр тлъэгъугъэ.

Шъыпкъэр къасIомэ ежь итхьэматэ/ипрезидент хэзымыдзышъурэ чIыпIэм,итхьэматэ Мэзкуом къэзгъэкIорэ чIыпIэм республикэ/джымхьуриет епIонэри екIушъуна?КъагъакIорэ тхьэматэхэм Iофхэр зэшIуахын алъэкIына…

***

Адыгэ хэкумрэ Краснодар крайрэ «Темыр Кавказ Федерал Шъолъырым» (ТКФШ) къыхагъахьагъэхэп,мыщ сыд къепIуалIэрэ?

ТIэкIу тызэкIэкIожьыни Iофым зэ тыхэплъэжьын.Нахь ипэм «Кыблэ Федерал Шъолъырыр» (КФШ) агъэпсыгъагъ,ащ къыкIэлъыкIоу хэдзын Iофхэри аIэтыжьыгъагъ,регион (губерние икIи республикэ) тхьаматэхэр МэзкуомкIэ къагъакIохэу аублагъ.Мыр апэрэ лъэубэкъугъ,тыкъызэкIифэжьэу зы хъугъэ шIагъэу щытыгъ.Джи иужкIэ зы лъэубэкъукIэ адзы.Урысиер ипсынкIаIокIэ зы лъэпкъ закъом икъэралыгъоу ашIыным пылъых,Iофыр ащтэу къэлъагъо,федерацием къытфихьыгъэ фитныгъэхэм щыщхэр тIахыжьыгъэх,тIахыжьых.Япэрэ лъэубэкъумкIэ/процессымкIэ ти республикэхэр зы губерние иным,округым епхыгъэ районхэм фэдэу ашIыгъэх.Джы «районхэри» аIэтыжьыным зыфагъэхьазыры пIошъун.

Адыгэ хэкур ТКФШ-ым,регионым хырагъэхьагъэп,гухэкIми мыщ Адыгэ хэкур апэдэдэу яIэтыжьын зэрэфаехэр къегъэлъагъо (Зы куп Урысым Адыгэхэр сыдэ мыщ фэдизэу зэрэфамылъэгъурэр тфашIэрэп-хьджй).Сэ Iофыр зытетым дахэу сыхэплъэшъурэп.Округ/Шъолъыр губерниехэр осадное положение бгъэпсырэкIэ Iофыр зэшIопхын плъэкIыщтэп,мыр ащтэу зэшIуихыгъэу зы хэгъэгуи щыIэп.Сэ бырсыр къызитэджагъэ Темыр Кавказым ищытыкIэ нахь ае хъуным сытэщынахьы.Шъыпкъэр мырары,тыфитныгъэхэм япэупхъуахьых,зы лъэпкъ закъом ихэгъэгоу ухъуным уфакIоу Iоф зэкъуадзэхэр зэшIопхын плъэкIыщтэп,Iофыгъохэр нахьыбэ фитныгъэ,нахьыбэ демокрациекIэ зэшIопхын плъэкIыщт.

***

Зы Черкесие закъо гупщысэр,Бэлъкъарэхэм язэгъыныр,Адыгэхэм якъэкIощт зэрэхъущтым Ибрахьимэ тощтэу къытэгущыIэрэ?

Джырэ тицIыфышхъхьэ пчъагъэр,географикэу икIи политикэу тищытыкIэ,зы республикэ тыхъуным тетэп,зы республикэр илъэс чыжьэдэдэ Iофэу къэлъагъо.Тэ джы къытфэнагъэхэр тыухъумэным,ахэр зфидгъэкъоу тыщыIэным,къытфэнэжьыгъэ тищыгъыныжъхэр къытIэкIэнэжьыным тыпылъын фай.Тарихъым зы мафэгорэм мы насыпыр къытфихьымэ –зы республикэ тиIэнэу хъумэ- тигу хэкIынэу щытэп.

Бэлъкъарэхэм лъэпкъ IофхэмкIэ тяутэкIырэп.Къэбэртайхэмрэ Бэлъкъарэхэр илъэсишъэ пчъагъэхэр хъугъэу зэкIыгъух,зэщхэм тыфэдэу нэпэзмафэ тыкъэсыгъ.БлэкIыгъэ лIэшIэгъухэм тызэзэгъыгъ.Нэпэрэ Iофыгъохэр шъхьафы,чIыгу/хъупIэ угощын,а чIыпIэхэр зыIэкIэгъэхьэн фэдэ Iофхэр тапэ илъ.Мы лъэныкъомкIэ Iофыр,лIэшIэгъу чыжьэхэм къыщегъэжьагъэу Къэбэртаемэ аIэкIэлъыгъэ хъупIэхэр хьилагъэкIэ Бэлъкъар районхэм ратыным пылъых,тэ мы хьилагъэр зэтэдгъэуцоным тыпылъ,Бэлкъарэхэми Iоф афытиIэп.

Къэрэшайхэмрэ Бэлъкъарэхэм экстремист купхэр,гупщысэхэр къахэтэджагъэх,мыщ фэдэ цIыфхэм пцIыхэр зэхыратхахьы,егъэкIугъэу/пцIэу тарихъ тхылъхэр атхы.Къэрэшэй-Шэрджэсиеми ащ дакIоу Iофхэр щэкIо (2).Мощтэу зы бырсырыгъэм илъапсэ адзыным пылъых.

Ибрахьимэ,икIэкIыпэкIэ Адыгэхэм янэущырэ мафэхэри мощтэу елъэгъу: «Нэпэ тилъэпкъырэ тичIыгухэмрэ тыухъумэным тыпылъ,ау IэкIыб хэгъэгухэмкIи/ДиаспорэмкIи тэ тихэкужъымкIи хэзыгъэ инхэр тэшIы.Джыри тыгу дгъэкIодырэп,тыгу дгъэкIодыгъэу тыщытмэ,тыбэнэнэу утыкум тыкъихьаныеп».

***

ТыкъытегущыIэн

ИкъэгущыIакIэкIэ мы Адыгэ кIалэр Iушэу,шъыпкъагъэм факIоу,гуфабэу,гухьэлэлэу къэлъагъо.Ар къэпIотэжьын фэежьэ

Егъан Ибрахьим Адыгэ лъэпкъым имыщтэгъэ/хыримыдзыгъэ пчъэIухэм/Iэшъхьэтетхэм Iоф аехэр зызэрахьэшъухэрэр,зызэрахьэщтхэри нафэу утыкум къырелъхьэ,ежь илажьэхэри къеIуатэ,кIиушъафэрэп: «ЧIыгухэр къызэрэттырахырэм гу лъыттэгъагъэп» еIо.Депутатым ибэр Кэбэртаеу щыт Парламентым лъэпкъым дахэ къыфэзымыхьыщт унашъохэр ещтэ,ау зыми мыщ «гу лъитэшъущтыгъэп»,шъыпкъэр къэпIонымэ,зы Алиджэнгиз джэгу (*) мэджэгухэу къыкIэкIын.ЗэраIорэм уеплъымэ,демокрацие кIуакIэхэм,чIыгум епхыгъэ мы джэгур,ухыным нэмысыгъэу зэтагъэуцуагъэ хъугъэ.

Ащ нэужым 2009 илъэсым тыгъэгъазэм и 5-м тшIын тызфэегъэ митингыр пчъэIум зэтиргъэцуагъ икIи къыттебэнагъэх.Ау тызэхэзыгъэп.ТищытыкIэ зэрэпсаоу тыухъумагъ.

КIо,мы джэгухэм кIэуых афэхъужьыгъэу пIошъуна?Япэрэ митингим къынэуж зэтекIын/оппозицие пэрыты цIыфхэм атыратэкъуагъэ утынхэм икIи нэмыкI хъугъэ-шIагъэхэм джэгунхэр зэрэмыухыгъэхэри къагъэлъагъо.ГущыIэм пае,тхьэмэтитIум ишъхьэ Кавказым рихыжьыгъ,ящанэрэри аукIыгъ- Къэрэшэй-Шэрджэс «Адыгэ Хасэ»-м иныбжьыкIэ куп щыщэу Жъыкъо Аслъан.

Демокрацие Iофыгъо/проблемэ щыI,зэшIохынхэр демокрациемкIэ гъотыгъэн фай.ТыркуемкIэ 1990-рэ илъэсхэм расист/Житэм бандитхэм яIэкIэ цIыфхэр зэтыраукIыхьагъэх,нэбгэ мин 17,5 нахьыбэ цIыф аукIыгъ.ИшIуагъэ къэкIуагъа?

Демокрациер лъыкIотэным пае,Еджевитрэ Ердогъанрэ (**) яхьыкумэтхэм гъогур зэрагъэфагъ.Ердогъан илъэхъанэ лажьэ зызэрихьэрэ цунтхъакIо организациехэр зэхыратэкъуагъэх,лажьэ зилэжьыгъэхэри махькэмэхэм/суждениехэм апашъхьэ рагъэуцохэу аублагъ.Ащ нэужым цIыф укIыныр шъэжъыем пиупкIыгъэм фэдэу зэтэуцуагъ.Мыщи цIыф укIыным иужьыпкъэ зыгорэхэр зэритыгъэр къегъэлъагъо.

УрысиемкIи терроррэ цIыф укIынымрэ зэтегъэуцоным,лъэпкъ цIыкIухэм яшIуагъэу Iофыр икIэрыкIэу зэтегъэпсыхьэжьыным пае,демокрациер нахь куоу,зиушъомбгъугъэу хъун фае.

ЧIыгу Iофыр Къэбэртэе-Бэлъкъарием ежь фэгъэхьыгъэ Iоф.Мы Iофыр зэшIопхын фэшIкIэ Егъаным лъэныкъуитIури зэзэгъын фай фэдэу къеIо.Къэбэртаехэмрэ Бэлъкъарэхэр дахэкIэ зэзэгъынхэ фае.

Бэлъкъарэхэм амылэжьышъун фэдиз хъупIэ яптыныр сыдым къыхэкIэу хъушъун?Къ-Б республикэм Iофыр зытетыр ежь гулъитэн фае.Сыдэ а чIыгухэр зы лъэпкъым Iырихэу адрэ лъэпкъым ритырэ,зэмзэгъыныгъэ Iофхэр утыкум къырилъхьэрэ?ПчъэIур лъэпкъым епхыгъэба,лъэпкъым хьисап/отчет ритын фаеба?Лъэпкъым иIорэр хъурэба?Мы лъэныкъохэми яплъыгъэн фае.

Краснодар крайрэ Адыгэ республикэр «Темыр Кавказ Федерал Шъолъырым» хырагъэхьагъэхэп,ау мы регионитIури «Темыр Кавказ Экономическэ Шъолъырым» хэтых.ГъэшIэгъон,Азиз Несин (***) епэсыгъоу зы Iофыгъу.Мыр мыхъун зы лъэубэкъоу,апэрапшIэу Адыгэ республикэр,ащ къынэуж адрэ республикэхэри зэхэкъутэжьыным илъэубэкъухэу хъушъунха?Мы лъэныкъомкIэ Егъанрэ «Черкес Конгрессым» итхьэматэ Бэрзэдж Мурат ягупщысэхэр зэтефэ:Адыгэ республикэр яIэтыжьышъущт…

Зы республикэ закъоми Ибрахьим хъун Iофэу хаплъэрэп,Адыгэхэр итэкъуахьыгъэу,макIэу зэрэхъугъэхэм гу лъетэ,популярнистэп,трибунхэм зафигъазэрэп,Iэгу къыфытеонхэ фэдэ Iофмэ апылъэп,шъыпкъэныгъэм тэкIырэп.Мыщ фэдэ емыкIун Iофхэр зэрихьаныр зэрипэсырэп.ИIуагъэхэм «Зы Черкесие республикэ закъо хъушъун фэдэп» иIуагъэм фэдэу къысфакIо.ПэмыкI зы хэкIыпIэ щыIа?

Адэ хэкIыпIэу сыд къигъэлъагъорэр: «Джы тIэ къинэжьыгъэ чIыгухэмрэ тищытыкIэхэр/типозицие къэтыухъумэным тыпылъын фай» еIо.БгъэшIэгъоным фэдизэу шъыпкъэныгъэм тет…

Мы къиIуагъэхэм сэ мощтэу зы мэхьанэ къисэхы:Ти республикэхэм хахъо ашIын,къытатыгъэ фитныгъэхэр тыухъумэн,ахэр ипэ лъыдгъэкIотэнхэ фай.

Бэрзэдж Муратри заом пэщыт,ау мыхъужьыхэнэу зыхъурэм зэошт кIалэхэр тиI еIо.Ау мамырныгъэ гъогум утэмыкIын фай.Егъан зэрэпсаоу мамырныгъэм,демокрацием тетэу зы политикэ хырихыгъэу къэлъагъо.ТхьэмэтитIури мамырныгъэ гъогум тетэу мэзакIох.Мыр дэхэ дэдэу зы политикэу плъытэшъущт.

Лъэпкъ лъэпсэ гъэкIодыр/геносидыр Бэрзэдж Муратрэ ХьашIуцIэ Мыхьамэтым хэкIыпIэ гъогоу къагъэлъагъо,мы гупщысэр зэрифэрэ нэмыкIхэри щыIэх.УНПО-м Адыгэ Геносдыр ищтагъ,къаблэ ишIыгъ.2010 илъэсым гъэтхэпэ мазэм геносидым Гурджистанк1и щытэгущыIагъэх.Мыхэр дэгъух,уигъэгушъонэу лъэубэкъухэр.Мыр тыдэкIи лъыгъэкIотэгъэн фае.

Урысие Федерацием Адыгэ лъэпкъ гъэк1одыр,геносидыр къаблэ ишIымэ Iофыр зэшIохыгъэу хъущт аIо.Урысием геносидыр идэн фэшIкIэ Iоф регъэкIокIын фай,геносидыр хъугъэ дэдэу щыт,шъыпкъэ.

УФ-м Адыгэ геносидыр къаблэ ишIэу иштагъэкIи Iофыр зэшIохыгъэу хъущтэп.

Iофым изэшIохын демокрацием епхыгъэу щыт.Бэрзэджрэ Егъанрэ афэдэу сэри Урысиер оторитэр хэгъэгоу сэлъытэ,ау демокрацием хэкI дэдэ ишIэуи слъытэрэп.УблэмыкIышъунэу демокрацием хахъо иш1ыщт.Урысиер Тыркуем иуж къинагъэу зы хэгъэгоп.Iофыр нахь дэим зыфакIорэм мыр цIыфымэ адэщтэп.Ащтэу зэрэхъущтыр цIыкIу цIыкIоу къыхэIукIэу иублагъ.

Иакъыл щымыуагъэ,иакъыл зишъхьэ илъ Урыс икIи адрэ лъэпкъхэм ащыщ шIэныгъэлIхэр лъэпкъ пстэум зэдырые унэу зы Урысием фаех.

ГущыIэм пае,зы политолог/политик шIэныгъэлI Александр Ципком мы игущыIэхэр къэстхэу сшIоигъу: «Лъэпкъыбэ зыщызэдэпсэурэ Урысыем изыкIыныгъэ къызэ¬тегъэнэжьыгъэнымкIэ хабзэм икадрэ политикэ, иидеологие, иполитическэ системэ жъэжъэ дэдэу зэрехъокIы. Тер-роризмэм иIофыгъоу Темыр Кавказым ыпашъхьэ итыр ыпэрапшIэу зыщызэ¬шIуахырэр Москва. Урысые зыкIыр урысхэм якъэ¬ралыгъоу зэрэщымытыр, чыристан, быслъымэн диныр зылэжьыхэрэм ыкIи нэмыкI лъэпкъхэм лIэшIэ¬гъу пчъагъэхэм къакIоцI яхэ¬гъэгоу ар зэрэхъугъэр къызыгурагъэIон фае» (3).

Адыгэ Iофыр зэшIохынымкIэ сэ сигупщысэ,зы упкIэгорэм иджэуапэу мощтэу къэстхыгъагъ: «ЗэшIохын фэшIкIэ Диаспорэм къикIэу милион ныкъо е баIоу зы Адыгэ цIыфышъхьэ куп Адыгэ хэкум е Краснодар краим къигъэзэжьэу къитIысхьажьын фае (4).

Адыгэхэм яхэгъэгу къагъэзэжьын джырэм фэшIкIэ нахьыбэ демокрацие щыIэн фай,УФ-м ипэрыохъухэр/ибаррикадхэр иIэтыжьын,щыригъэзыен,Адыгэ республикэхэри лъэпкъым епхыгъэхэу,кIуакIэ яIэу хъунхэ фай,хэкум къэзгъэзэжьхэри фэсакъыхэу яухъумэнхэ фай.

***

(*)-Алиджэнгиз джэгу-Тырку пшысэ цIыф,нэгъучIыцэм фэд,зызэрехъокIы.Зэм чэтыоу,зым чэтэу, ц1ыфэу,бзылъфыгъэу, шэу зеш1и я1эпэхъушъты,зегъэбылъыжъы.-хьджй.

(**)-Ердогъан-непэрэ япэрэ министыр.Еджэвит (1925=2006) ащ нахь ипэрэ япэрэ миныстырыр ары,лъэжьыгъ-хьджй.

(***)-Азиз Несин (1915-1995)- Тырку тхакIу,лIэжьыгъ.Зы характергорэ иI. «Яшар-Яшамаз- ЩыI-ЩымыI» ицIэу зы цIыф щыI,а цIыфыр хэгъэгу цIыфышъхьэм хэтхагъэп.Зыгорэ зыфаерэм «о ущыIэп, поспорт уи1эп, 1ук1» къыраIо,зыгорэ къызытиралъхьэрэм къагъоты,дзэм укIон,налог къэптын фай» джащ фэдэхэр къыраIо-хьджй.

зитхыгъэр : Хьапый Джаудэт / ТУРКУЕР

Cherkessia.net