29.07.2010 — 18:35 — Натпресс
Ащ къыгъэлъагъорэр зы: адыгэхэр анахь лъэхъэнэ хьазаб зыщыхэтхэми алфавитым изэхэгъэуцон ащымыгъупшэгъагъэмэ, яIоф дэгъоу зыщэтым ащ дэмылажьэщтыгъэхэу щытыгъахэп. Арышъ, алфавит тэрэзыр адыгэмэ яегъэшIэрэ Iофэу, яегъэшIэрэ гугъоу плъытэми хъущт. «Тхэн» зыфэпIощт гущыIэр ижъырэ дэдэм щегъэжьагъэу агъэфедэу, ар ежьмэ ягущыIэ шъыпкъэу, ау тхакIэ амыIэщтыгъэу – сыдэущтэу къыбгурыIощта ар?
БлэкIыгъэ лIэшIэгъум, Кавказым къинэгъэ адыгэмэ къэралыгъо фитыныгъэ заулэ яIэ зэхъум ыуж, хэгъэгуищэу зэхащэгъагъэмэ хэбзэ унашъохэр апылъхэу алфавит щырыщ щызэблахъугъагъ. Апэрэр арап хьарыфмэ атехыгъагъ, ятIонэрэр – латин алфавитым тешIыкIыгъагъ, ящэнэрэр – джы тызэрэлэжьэрэ урыс тхакIэу «кириллицэр» ары. Ау, къызэрэсIуагъэу, непэ нэс хэкужъым щыпсэурэ адыгэмэ, тхакIэр зэряIэзэ, зэ латин алфавитэу тиIагъэр нахь дэгъугъ, зэ ари тибзэ икъу фэдизэу екIущтыгъэп, нэмыкI горэ къыхэхыгъэн фае aIo.
Ащ къыгъэлъагъорэр – алфавитхэу зигугъу къэсшIыгъэмэ язи адыгабзэм икъу фэдизэу екIущтыгъэп ыкIи екIурэп. Ащ къыхэкIэу бзэм хахъо ышIын ылъэкIырэп, ары пакIошъ ибайныгъэ хегъэкIы.
АщкIэ щысэ къызэрыкIо къэсхьын – мары АдыгеимкIэ тэлъэгъу: адыгабзэр тиреспубликэ зэрикъэралыгъуабзэзэ, гурыт еджапIэхэу адыгэ чылэмэ адэтхэр къэзыухырэ ныбжьыкIэмэ яныдэлъфыбзэ нахьи урысыбзэр бэкIэ нахь дэгъоу аш1э. УрысыбзэкIэ къины къащымыхъоу гущыIэнхи, еджэнхи, тхэнхи алъэкIы, ау адыгабзэр агъэфедэнэу зежьэхэкIэ, гу лъамытэу абзэ урыс гущыIэхэр хизы ашIы. Къалэр зытштэкIэ, урысыбзэм игугъу тымышIыжьыми, анахь узщыгугъынхэу ныбжьыкIэмэ ахэтхэм ежьмэ яныдэлъфыбзэ нахьи инджылызыбзэр нахъ дэгъоу ашIэ.
Шъыпкъэ, ар аущтэу зыкIыщытыр алфавит закъор арэп. Ау сыдэу пшIыгъэми, къиныгъомэ якъежьапIэу къанэрэр ары: тибзэ непэрэ дунаим хэуцонэу тэIомэ, алфавитыр ащ диштэу шIыгъэн фае. ЗыкIыдимыштэрэри нафэ: адыгабзэм макъэхэу хэтыр бэдэд, алфавитхэу зигугъу къэсшIыгъэмэ хьарыфхэу агъэфедэхэрэр фэдитIу-фэдищкIэ нахь макI.
Непэрэ алфавитыр тфызэхэзгъэуцуагъэмэ – Яковлевымрэ Ашъхьэмафэмрэ – ащ гу лъамытэгъагъэу щытэп. Ау ахэмэ адыгабзэр нэмыкIы бзэмэ арагъапшэзэ, аIуагъэр шъхьафы: бзэхэу нахь макъэ макIэ зыгъэфедэхэрэр ыпэ ишъыгъэх, гущыIэм пае, тхакIэр бэшIагъэ зя1эр, арышъ, адыгабзэми ымакъэмэ япчъагъэ хэбгъэкIы къэси нахьышIу.
Джаущтэу адыгабзэм ибайныгъэ щыщэу къыхэбгъэщы хъущтыр, анахьэу кIуачIэ къезытын зылъэкIырэр – анахъ пэрыохъушхо фэхъугъ. Зы макъэр тхыбзэмкIэ къэдгъэлъэгъоным пае, хьарыфитф ттхэу къыхэкIы. Ары тетызэ, илъэс 80 хъугъэу тхыбзэр зытиIэр, бзэм пылъ шIэныгъэлэжьхэм адыгабзэм хэт макъэхэм япчъагъэ тэрэзэу къэзылъытэн къахэкIыгъэп. Къалъытагъи фэд шъхьае, шъхьадж зэрэфэлъэкIэу хигъэкIызэ къылъытагъ.
Арышъхьае, тыфай-тыфэмыем емылъытыгъэу, адыгабзэм макъэхэу хэтымэ джы къызнэсыгъэм ахэхъо. ГущыIэм пае, кIэхабз зыфатIорэм макъэу «в»-ыр хэтыгъэп. Ар урысыбзэм къыхэкIи къыхэхьэгъакI. Урыс гущыIэхэу «вагон», «вокзал» ыкIи нэмыкIымэ ягугъу сымышIыми, адыгацIэу «Инверэ» хэты хъугъэ. Е нэмыкI щысэхэр, адыгабзэм къыхэхъухъэгъэ макъэмэ ащыщхэу: «сшIэрэп», «сшIошIыгъ» – мы гущыIэхэми мэкъакIэхэр ахэты хъугъэ. Джащ фэдэу, аужыпкъэрэ лъэхъаным адыгабзэм мэкъакIэхэу къыхэхьагъэхэр джыри щыIэх.
Ар адыгабзэм дэтэшIэмэ, макъэмэ япчъагъэ ахъоныр тибзэ изы нэшэнэ шъхьаIэу тлъытэн тлъэкIыщт. Джащ пае мэкъэ пчъагъэу адыгабзэм ыгъэфедэрэр къэслъытэнэу къызисэгъэкIым, адыгэ гущыIакIэмэ ащыщэу мэкъэ нахьыбэ зыгъэфедэу бжъэдыгъу-шапсыгъэ диалектыр къахэсхыгъ. БзэшIэныгъэмкIэ екIолIакIэу ащ щырахьылIэрэр згъэфедэзэ къызысэлъытэм, мэкъи 107-рэ изгъэкъугъ.
Зы бзэ дунаим къытекIынэп ащ фэдиз макъэ иIэу! Абхъазыбзэ закъор ары ныIэп. Ари, зэрэтшIэу, зы унэгъо кIоцIыбзэмэ ащыщ. Сыдэущтэу ар баиныгъэкIэ тымылъытэна?
Адыгабзэм макьэу хэтым пэпчъ хъарыф шъхьаф ищыкIэгъэщтэу арэп, ау нахьыбэм зэрищыкIагъэр гъэнэфагъэ. ЗэримыIэри, щэч хэмылъэу, тэрэзэп. Анахь макIэми, макъэхэр кьагъэлъагъоу хьарыф 80 адыгабзэм ищыкIагъ.
ЕтIани а кьэсIуагъэмэ апыгъэщагъэу мыщ фэдэ гупшысэм тынаIэ тетыдзэмэ хъущт: алфавит зэхэгъэуцонымкIэ тэ, адыгэхэмкIэ, адрэ цIыф лъэпкъыхэу дунаим тетмэ аужы тыкъинагъэмэ, ахэмэ шIэныгъэу, шIыкIэу рагъотылIагъэхэмрэ зэфэхьысыжьхэу рашIылIагъэхэмрэ дгъэфедэзэ, тибзэ апэ изгъэшъын алфавит тшIын тлъэкIыщт.
Ау адыгабзэм иалфавит изэхэгъэуцон къинэу пылъыр макъэмэ ябагъэ къыщыуцурэп. Iофыр етIани къэзгъэхьылъэрэр – адыгабзэм гущыIэIахьхэри бэу хэтых. Европэм щашIэрэ бзэмэ ягъэпшагъэмэ – фэдиплI-фэдитфыкIэ нахьыб. Джащ къыхэкIэу джырэ тхакIэкIэ адыгэ гущыIэхэр зыттхыкIэ, нэм фэмыубытэу кIыхъэ мэхъух. Ахэм тыкъяджэны хъумэ, пычыгъо-пычыгъоу, жъажъэу тыкъяджэ. Адыгэ гущыIэхэр кIыхьэ дэдэ зэрэхъунхэ алъэкIыщтыр къегъэлъагъо тхакIоу Къуекъо Налбый итхылъэу «Адыгабзэм хэт фэIазэр» зыфиIорэм щигъэфедэгъэ гущыIэм:
«Сы-къы-зэрэ-жъу-ды-шъхьа-пы-ры-мы-у-кIо-рэ-и-кIи-жьы-шъу-гъа-гъэ-м-кIэ-рэ»
Мы гущыIэр гушыIэIахъ 21-эу зэхэт. Адыгэ гущыIэIахьхэр бзэшIэныгъэм дэгъоу щыхэгъэунэфыкIыгъэх. ГущыIэм пае, шIэныгъэлэжьэу, профессорэу Кумэхэ Мухьадин итхылъэу «Морфология» зыфиIорэм ахэр зэгъэфагъэхэу дэтых. Ащ дэгъоу къегъэлъагъо – адыгэ гущIэIахьхэри ябагъэкIэ зэбгъэшпэн дунаим къызэрэтемыкIын ылъэкIыщтыр.
Мэкъабэмрэ гущыIэIахьыбэмрэ адыгабзэм амал ин дэдэхэр къыратых. Анахьэу ахэр кьызщыхэщыхэрэр кIэу гущыIэ къэуугупшысыны хъумэ ары. Лъэпкъышхохэу миллионипшIы пчъагъэ хъухэрэмкIи ар Iофыгъо къин, ау тэ мары аужырэ илъсипшIым къыкIоцI гущыIабэ тибзэ хэдгъэхьагъ, тыдэ тышыIэми ахэр тэгъэфедэх, сыда пIомэ, хэт ыпашъхьи апэрэу щыдгъэфедагъэхэми, къарыкIырэм гу лъатэ. ГущыIэм пае: «къухьэлъат», «шIэныгъэлэжь», «чIыопс» ыкIи нэмыкIэр. Ахэр гущыIэ къэугупшысынымкIэ ублэпIэ къодый, шIэныгъэ дэгъу адыгабзэм етхьылIэмэ, компьютерым хэлъ пкъыгъо анахь цIыкIу пэпчъ адыгацIэхэр афэтыусынэу амалышIухэр щыI.
Ау а нэшанэм елъытыгъэу адыгабзэкIэ тхыгъэм псынкIэу тыкъеджэшъунэу дгъэпсын тIомэ, макьэмэ ямызакъоу, гушIэIахьхэри тамыгъэ шъхьафхэмкIэ кьэдгъэлъэгъон тлъэкIынэу шIыгъэн фае. Аущтэу тшIыным пае гущыIэIахьхэм тамыгъэ 200-ум нахь мымакIэ ящыкIагъ.
ЗэрэхъурэмкIэ, адыгабзэм екIущтыр хьарыф-тамыгъэ зэхэт алфавит. ЕтIани мыщ къыщыIогъэн фаер – хьарыфхэри тамыгъэхэри нахьыбэ къэс нахьышIу. Шъыпкъэ, кIэлэцIыкIум а алфавитыр зэригъашIэ зыхъукIэ, къинэу ылъэгъущтыр нахьыбэщт, ау, зызэригъэшIахэкIэ, адрэ бзэмэ ягъэпшагъэмэ, адыгабзэкIэ бэкIэ нахь псынкIэу къеджэшъущт. Ар зэбгъэпшэн плъэкIыщтыр: узэрэлэжьэрэ Iэмэ-псымэр нахьыбэу зэхэлъы къэс, нахьыбэуи нахь псынкIэуи Iофыр рыпшIэн плъэкIыщ. Джащ пае тамыгъэ бэу зэрэтиIэщтым укъыгъэщынэ хъущтэн.
Ащ фэдэ алфавитым игъэпсын, ар хэбзэ унашъокIэ ягъэштэгъэным, ащ тегъэпсыхьагъэу тхыгъэм икьыхэутын рахъылIэрэ псэуалъэмэ язэблэхъун ыкIи нэмыкIхэм Iоф бэкIаехэр къапыкIыщт. Адыгеим имызакьоу, Къэбэртае-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, IэкIыб къэралыгъохэм арыс адыгэхэр зэдэлэжьэщтхэми, мыр тизакъоу тфэмыIэтын Iофыгъу. ТфэIэтыщтгъагъэмэ, илъэс минкIэ тызэкIэIэбэжьмэ ар гъэцэкIэгъахэу щытын фэягъ.
Урысыеми мыщкIэ инэу тыщыгугъынэу хъурэп. Мары бэмышIэу хэгъэгум ис цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэр урыс тхакIэм текIынхэ фимытхэу Москва унашъо щаштагъ.
Ay тэ адыгэу Тхьэм тыкъыгъэшIыгъэмэ, адыгабзэр Ащ къытIуилъхьагъэмэ, тызэрэмакIэм емылъытыгъэу инэу къытэтагъэмэ, лъэшэу Ар кьытщэгугъэу къекIы. Ар къыдэтлъытэмэ – тыадыгэныр тфэлъэкIыжьырэп тIон тыфитэп. Тилъфыгъэхэри урыс е американцэ дгъэхъунхэу зыми Iизын къытитыгъэп.
Арышъ, тшIэщта тымышIэщта тымыIоу, шIыкIэр къызэрэдгъотыщтым тегупшысэн фае. Джыдэдэми ащкIэ тшIэн тлъэкIынэу щыIэр макIэп. КIэкIэу къэпIон хъумэ, адыгабзэм иалфавит изэхэгъэуцон дунэе Iофыгъомэ ащыщы шIыгъэн фае – ары сэ къызэрэзгурыIорэр. ООН, ЮНЕСКО ыкIи нэмыкI организациемэ мыщ фэдэ Iофыгъохэм, ежьхэм пшъэрылъ зыфашIыжьыгъэу, адэлажьэх. Iофыр къызфанэрэр – бзэшIэныгъэ шапхъэмэ арылъхэу тхылъхэр тэ зэрэтымыухьазырышъухэрэр ары.
Узынэбгырэмэ, ущыIахэп, — аIуагъ адыгэмэ, узынэбгырэмэ, адыгэ алфавит тэрэзыри зэхэгъэуцогъуай. Уахътэу ыхьыщтыри бэ, кIуачIи уфэмыхъун ылъэкIыщт. Мыщ фэдэу адыгэ алфавитым фэгъэхьыгъэ гупшысэхэм сызякIугъэу, Iофым сызфежъагъэр илъэс пчъагъэ хъугъэ. Ау ащ ыуж хэкIыгъэр бэп, анахь шъхьаIэу зыцIэ къесIон слъэкIыщтыр – мэкъэ пчъагъэу бжъэдыгъу-шалсыгъэ диалектым ыгъэфедэрэр къызэрэслъытагъэр ары.
АщкIэ, сэ сызэреплъырэмкIэ, джыри шIэгъэн фаер:
Апэрэр: алфавитым иIоф кьыхэщ-къыхэмыщыми, адыгабзэм ибаиныгъэ щыщхэу макъэхэмрэ гущыIэIахьхэмрэ афэгъэхьгъэ диссертацие УрысыемкIэ щягъэштэгъэныр.
ЯтIонэрэр: а диссертациер кIэшIыкIыжьыгъэу, алфавитым иIоф гупчэм игъэуцуагъэу, урысыбзэкIи инджылызыбзэкIи тхылъхэр къыдэгъэкIыгъэныр:
Ящэнэрэр: а тхылъхэр IэубытыпIэ шIыгъэу, организациэхэу мы Iофыгъомэ апылъхэм лъэIу тхылъхэр алъыгъэIэсыныр.
Джаущтэу апэрэ лъэбэкъур тэр-тэрэу тыдзын фае. Ар тшIэшъуным пае, сэ сиеплъыкIэкIэ, фонд зэхатщэмэ нахьышIоу кьекIы. ГущыIэм пае, а фондым «Адыгабзэм ибайныгъ» фэтыусымэ хъунщтын. Байныгъэр фондым ыцIэ къыщыхэтэгъэщыми, апэрэ лъэхъаным ахъщэшхо ищыкIэгъэщтэп – къызэрисыдзэрэмкIэ, доллар минитф Iэгъо-блэгъу. УахътэмкIэ илъэс фэдиз а Iофыгъом ищыкIэгъэщт. Ар зытшIэшъукIэ, ятIонэрэ лъэбэкъоу мылъку ин зытекIодэщтыр, Тхьэм ыIомэ, дунае IэпыIэгъумкIэ зэшIотхын.
ЩэшIэ Аслъан
