ЩэшIэ Аслъан. «Адыгабзэр: хыма, гупса?»

Алфавитыр, псынкIэеджэныр

TхакIохэу адыгабзэкIэ лажьэхэрэм, гъэсагъэхэу адыгабзэм пылъыхэм: сыды бзэкIэ нахь шIэхэу укъеджэрэ – урыса, адыга? — пIоy узяупчIыкIэ, шъыпкъагъэ хэлъэу джэуапыр къызатыжьыкIэ, «урыс» аIощтышъ уемыщэч. Сыда ар аущтэу зыкIыщытыр? Апэ-рапшIэу, сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, ащкIэ лажьэ зытелъыр алфавитыр ары. Ар бэмэ аIо – къекIурэп тинепэрэ алфавитыр адыгабзэм. Сэ ащ къыхэзгъэхъожьыщтыр – адыгабзэм имызакъонкIи хъун ар зэмыкIурэр, ежь урысыбзэ шъыпкъэми емыкIоу гуцафэ пшIын плъэкIыщт.

Кириллицэр – ар зэкIэми ашIэн фае – пасэм урым (грек) хьарыфхэм атырахи урысыбзэм ыгъэфедэнэу ашIыгъ. ЕтIани лIэшIэгъу зы-тущ тешIэ къэс хэIэзахьыжьыщтыгъэх. Аужыпкъэрэу Iоф зыщыдашIагъэр революцие ужыр ары. Зэужэу алфавитыр зэрагъэфедэрэ уахътэр къызыплъытэкIэ, илъэс мины мэхъу.

Зы дагъу ныIэп кириллицэм хэтэу, зэнкIабзэу урыс алфавитым къыхэкIи, тиалфавит къыхэхьагъэу, зигугъу къэсшIы сшоигъор.

Ар зэпхыгъэр хьарыфэу хэтым ипчъагъэп, ахэм макъэхэу къарыкIыхэрэр арэп – хьарыфхэм ятхыкI, ятедзакI. Нахь гъэнэфагъэу къэпIонэу зыхъукIэ – хьарыфы пэпчъ сурэтэу иIэр ары, играфик. Кириллицэм играфик дэгъоп.

Сыда аущтэу зыкIасIорэр? А упчIэм иджэуап нафэ шIыгъэным пае, тIэкIу тегупшысэн фай. Сыда еджэныр къэзыгъэхьылъэрэр, уахътэу ащ тедгъэкIуадэрэм инахьыбэ зыхьырэр? Сэ сызэреплъырэмкIэ, гущыIэу тызаджэрэм тыгукIэ икъэIожьын. Арымэ, тхыгъэм шIэхэу тыкъеджэнэу тыфаемэ, гущыIэм теплъыкъодыезэ ащ къикIырэр къэтшIэным тыпылъын фае. ГущыIэр тэрэзэу тхыгъэмэ, аущтэу зедгъэсэныр къин дэдэп. ГущыIэм пае, хьалыгьур, е хьалыгъум исурэт шIыгъэ зытлъэгъукIэ – ащ зы нэгъэупIэпIэгъу нахь ищыкIагъэп – тыгукIэ тлъэгъурэм ыцIэ къэтымыIоми – къэтэшIэ.

Джащ фэдэу хьарыфы пэпчъ сурэт гъэнэфагъэ яIэ зыхьукIэ, ахэмэ гущыIэми сурэт шъхьаф раты, нэр есэмэ псынкIэу къышIэжьын ылъэкIынэу мэхъу. Китайхэм яиероглиф тхыкIэ икъеджакIэ, сызэрэщыгъуазэмкIэ, джа екIолIакIэр хэлъ. Джа принцип дэдэр ары, апэрэ лъэубэкъоу, индылыбзэмкIэ тхэрэ цIыфлъэпкъыхэм псынкIэеджэнымкIэ (техника быстрого чтения) агъэфедэрэр.

Сыд сурэта гущыIэм иIэн ылъэкIыщтыр? ГущыIэр пхъэмбгъу упсыгъэм фэдэу, джашъоу, етIанэ кIыхьэу сатырым дэты хъумэ, ар къэпшIэжьыным пае, пычыгъо-пычыгъоу уеплъын фае. Ар имыщыкIагъэ зышIын зылъэкIыщтыр гущыIэр мыкIахьымэ ары. Ау ащ тыфэамалыгоп, адыгабзэри зэрэгъэпсыгър, гущыIэхэр нахь кIыхьэ къэси нахь къекIу. Дщащ пай, тыфэамалэп тэIоми, зыгорэ къыфэтыугупшысын фае.

НэмыкIэу мы Iофым хэлъыр, къызэрэсIуагъэу, гущыIэм исурэт, аp къэзышIырэр тхыгъэм ышъхьагъыкIэ, е ычIэгьыкIэ хьарыфхэм къапыщырэ цыпэ цIыкIухэр ары. Ар нахь тлъэгъунэу зэтэжъугъэгъапш: «хьалыгъу» — «хлеб» — «bread». Аужырэ инджыл гущыIэм исурэт къэзышIыхэрэр хьарыфитIу: «b»-мрэ, «d»-мрэ. Джыри тежъугъэплъ: «мыIэрыс» — «яблоко» — «appIe». Сыдэу пшIыгъэми, инджыл тхыгьэм хьарыфхэу гущыIэм исурэт къэзышIыхэрэр нахьыбэу къахэфэщт, сыда зыпIокIэ, алфавитым нэхьыбэу хэтых.

Тинепэрэ алфавит, щэч хэлъэп, зэблэхъугъэн фае. Бэмэ къаIо ар латин алфавиткIэ зэблэхъугъэмэ нахьышIоу. Е арапым игугъу къашIы. Ау мы пычыгъомкIэ сэ къэзгъэлъэгъон сыгу хэлъыгъэр нэмыкI: инджылызыбзэм латин алфавитыр екIу, сыд шIэгъэн фаер тэ тыбзэ ылъэныкъокIэ еджэныр гъэпсынкIэгъэным пае.

Бэба алфавитыр зэблэпхъун пIомэ пшIэн плъэкIыщтыр. Узэмыхъырэхъышэнэу мыщ хэтыр: алфавит зэхэгъэуцонымкIэ цIыфлъэпкъэу дунаем тетмэ адыгабзэр ауж къинагъэмэ, сыда, алфавитэу щыIэхэм тахаплъэзэ, ахэмэ анахь дэгъу зыкIэтымышIыщтыр? Даущтэу шIэгъэным пае ищыкIагъэу сэ сшъхьэкIэ слъытэрэр:

1. Алфавитхэу дунаем тетмэ дэгъоу ыкIи дагъоу къахафэрэм язэгъэшIэн, язэгъэфэн.

2. Адыгабзэм хэт макъэхэм апэпчъ бзэм зэригъэфедэрэм ибагъэ изэгъэшIэн, ипчъагъэкIэ къэлъытагъэм изэгъэфэн.

3. ПсынкIэеджэнымкIэ шIыкIэу нэмыкIы бзэхэм къафагъотыгъэм язэгъэшIэн.

4. Хэкужъ адыги, хэхэс адыги фонетикэмрэ морфологиемрэ шIэныгъоу зэрагъэуIугъэм алфавитымкIэ игъэфедэн.

5. Алфавитэу шIыгъэн фаер компьютерым егъэкIугъэныр.

Анахь шъхьаIэу пунктитфэу къыхэзгъэщыгъэмэ ахэтыр ящэнэрэр ары. Джырэ дунаемкIэ уахътэр – ахъщэмэ, информациер – мылъку. Информациер о убзэкIэ псынкIэу къыпIэкIэмыхьэрэмэ, сыдкIэ былымыжьа ныдэлъфыбзэри. Арэу бзэр цакоу къэбгъанэмэ, пфэмыхъоу нэмыкIыбзэ горэм ыужыпкъэ уихьэнэу чIыпIэ зиогъэуцо.

Бзэхэр зэхэхьажьыщтха?

А зигугъу сшIыгъэм щыуухынэу щытэп алфавитым иIоф. Ащ узыфежьэкIэ адыгэ-абхъаз лъэпкъыхэмкIэ зэдебгъэжьэн фае. Сыда зыпIокIэ, бзэхэу зы унагъо къикIыгьэхэу а Iофым хэлажьэхэрэр нахьыбэ къэс нахьышIу.

АщкIэ щысэ къэгъэлъэгъуапIэу Европэм илъ бзэхэр тэжъугъаштэ. ИнахьыбэмкIэ ахэр индо-европэбзэ унагъом щыщых. Ахэмэ ахэтэу роман-герман бзэкупым хахьэхэрэр нахь зэпэблагъэх. А бзэхэм илъэс минитIу фэдиз хъугъэ латин алфавитыр заштагъэр.

Сыда ащ федэу зэдыхахыгъэр? Европе лъэпкъхэм яшIэныгъо хахъо къэс, зы лъэпкъым гущыIэ горэ къыгъоты къэс (ахэм нахьыбэм гущыIэхэр кьызхахыщтыгьэр латиныбзэр ары), зэIэпэIахыжьызэ, зэкIэхэм хэлэжьагъэхэм абзэхэр нахь баи ашIыгъ. Ежь бзэхэри бэкIэ нахъ зэпэблагъэ хъугъэх. ШIэныгъэм пылъхэм ашIэ, гущыIэ лъапсэхэу европыбзэхэм агъэфедэхэрэр процент 60-м нэсэу зэтефэх.

Ар зэрэхъугъэр нахъ къыдгурыIоным пае урысыбзэми къырыкIуагъэм тежъугъэплъ. КъызэрэсIуагъэу, ильэс минкIэ узызэкIэIэбэжьыкIэ, урысхэм урым (грек) графикэр аштагъ. А графикэр урысыбзэм екIунэу зышIыгъэхэм – Кириллрэ Мефодийрэ – ижъырэ болгарыбзэр ары дэгъоу ашIэщтыгъэр. Алфавитыр ахэм загъэпсым, диным ехьылIэгъэ апэрэ тхыльыхэр зэрадзэкIыгьагъэх. Джаущтэу урысхэм апэрэ литературабзэу ижъырэ болгарыбзэр афэхъугъ.

Сыда ащ федэу къыфыхэкIырэр урысыбзэм? Шъыпкъэ, диныр зылэжьыхэрэм апэ зырагъэжьэкIэм къин теIэкIy аригъэлъэгъугъ. Aу ежь бзэр ащ пае тхьамыкIэ хъугъэп, нахь баи мыхъугъэмэ. ГущыIэм пае, зэтэжъугъэгъапш: «страна – сторона». Апэрэр – ижъырэ болгар гущыI, адрэр – ижъырэ урыс. Пасэм а зы мэхьаныр ары ахэм яIагъэр, джы непэ къарыкIырэр – зэфэшъхьаф. Джащ фэдэу зигугъу къэпшIын плъэкIщтыр бэ: «ограда – огород», «гражданин – горожанин», «преступить – переступить» ыкIи нэмыкIхэр. А ижъырэ болгарыбзэу урысхэм аштэгъагъэмрэ ежь урысыбзэмрэ Пушкиным илъэхъаны зы хъужьыгъагъэх.

Бзэр чанымэ Iашэм фэд, ау Iашэм егъэпшагъэми, бзэр нахь фед – бэ зэлъиубытын ылъэкIыщтыр. КIуачIэу а лъэхъаным урысыбзэм иIэ хъугъэм епхыгъ диалект купэуи, бзэ фэшъхьаф зыфэпIонхэм афэдэу, Урысые литературабзэм зыхищагъэхэр. ЕгъашIэм гуцафэ зыфэмышIын диалект гущыIэхэу: пахать (ижъырэ урысыр – орать), изба, хата (нахь гущыIэ «тэрэзыр» – дом) урысыбзэм хэты хъугъэм гъуни нэзи иIэп. Ащ пае бзэр амалынчьэ хъугъэп, сыда зыпIокIэ гущыIэу «къыхэхьагъэхэр» ежь щыщыгъэх.

НэпэмыкIэуи хъун ылъэкIыщт, хымэ гущыIэхэр бзэм къыхэхьэзэпытымэ. Ау ар Iофыгъо шъхьафышъ, бзэмкIи къинышъ, шъхьафэу утегущыIэн фае.

Къэстхыгъэр къызэмыкIухэрэм упчIэ къагъэуцун алъэкIыщт: сыда адэ украинабзэмрэ, белорусыбзэмIрэ, урысыбзэмIрэ аIоу зыкIызэхэкIыгъэр? АщкIэ джэуапэу щыIэр зы: бзэхэм сыдигъокIи гъогуитIу яI: зыкIэ зэхэкIынхэу, адрэмкIэ зэхэхьанхэу. Тара ахэмэ ащыщэу нахь лъэшыр? УзызэплъэкIыкIэ – зэхэкIыныр нахь лъэш, уапэкIэ узыплъэкIэ зэхэхьаныр текIо.

Ау къэпIопэны хъумэ зэхэхьан-зэхэкIыныр арэп тызыпылъын фаер: адыгэ шъхьагъхэмри, кIахэхэмри, абхъаз-абадзэхэми шъхьадж тыбзэ дгъэбаиныр ары. А баиныгъэм пае чыжьэу лъыхъуакIо тымыкIоу, тызэфэкIожьызэ тибзэхэр, тимылъку зэIэпытхыжьызэ тыпсэумэ ары.

Абхъазыбзэм, сэ зэрэсшIэрэмкIэ, къуахьым, хы зекIоным ехьылIэгъэ терминхэр зэкI пIоми хъунэу кьыхэнагьэх. Шапсыгьэмэ дельфин закьом цIищ зэфэшъхьафэу раIоу зэхэсхыгъэ. Адрэ тыбзэхэри, уяплъыпэмэ, джащ фэд. А пстэур умыгъэфедэныр псэкIод. Аущтэу тыпсэушъумэ тибзэхэри нахь зэпэблагъэ хъужьын, зэхэхьажынхэкIи мэхъу. Ау арэу тызекIон тыгу хэлъымэ, тиалфавити зымэ нахьышIу.

ГущыIэ къэугупшысыныр

БлэкIыгъэ лIэшIэгъум славянофил цIэ зэратыгъэ урыс шIэныгъэлэжьхэр, тхакIохэр яшъыпкъэу гущыIэ къэугупшысыным пыхьэгъагъэх. Ау ахэмэ западникхэр къадэхьащхыхэ зэхъум, а Iофыгъор чIадзыжьыгъагъ. Ащ пае къэмынэу славянофилмэ ягущыIэхэр урысыбзэм къыхэнагъэх: «небосвод», «стушевался» ыкIи нэмыкIхэр. Тэ тилъэхъани къаугупшысыгъэ гущыIэ зырызхэр урысыбзэм къыхафэ: «самолет», «холодильник», пэмыкIхэри.

Западникхэм аIощтыгъэр: сыда гущыIэр къызкIэтыугупшысыщтыр? – хьазырэу щыIэр бзэм хэгъахьи, бгъодэкI. Аущтэуи нахьыбэм ашIэщтыгъэ. Джы урысыбзэр зынэсыгъэр дэгъоу тэлъэгъу, ежь урыс шъыпкъэхэм ащыщэу бэмэ абзэ къагурыIожьырэп, хымэ гущыIэхэр хизы хъугъэ. Iофыр зытет шъыпкъэр нэиутэу къэзыгъэлъагъохэрэр: «кофе», «пальто», «метро» – зыфэпIощтмэ афэдэ гущыIэхэр ары. Ахэм хымэ шIыкIэхэр урысыбзэм ихабзэ ашIыгъ, бзэр зэщагъакъо. Сэ къызэрэсшIошIырэмкIэ, къэмыуцужьын процессыр ащкIэ егъэжьагъэ хъугъэ.
Бзэм зыр зым щыпышIагъэу щытышъ, а процессым лIэшIэгъу зы-тIущкIэ лъэшэу урысыбзэр зэблихъущт. Ащ къыкIоцI бзэм ихэхъоныгъэ иягъэ къэкIощт.

Уемыгупшысэу западникхэм ягъогу узытехьэкIэ, нэмыкIэу узэмыжагъэхэри къыфыхэкIынхэ алъэкIыщт. Ар нафэ шIыгъэным пае, джыри зэ Европэм щыхъурэ процессхэр тэркIэ шапхъэ зэрэмыхъущтым теплъын фае. АщкIэ щысэу тштэмэ нахьышIур – терминхэр ары.

Европэм щэрыхъ зэхэтым, машинэм ичIэзэрэIыгъым – трансмиссия – цIэу зыфашIыкIэ, цIыфым, ащ зи къыпимыIуахьэу, ештэ. Сыда зыпIокIэ, ицIыкIугъом щегъэжьагъэу хэти ащ щешIэ «трансыми», «миссиеми» мэхьанэу яIэр. Европыбзэхэм а гущыIэ лъапсэхэр латиным къыхэкIихи бэшIагъэ захэтыр, щыщ шъыпкъэ зыхъугъэр.

УрысыбзэмкIи тежъугъэплъ. Урыс кIэлэцIыкIум – «транзистор» – умыIоу – «приемник» – зепIокIэ, а пкъыгъом принципэу хэлъыр реогъашIэ, шIэныгъэм ыцыпэ IэкIэогъахьэ. ЕтIанэ, «бобина» умыIоу «катушка» – зыпIокIэ, ари зэрэзэхэлъ шIыкIэм къырыгъунэу къыгурэIо. «Сопротивление» – зыпIокIэ, нахь куоу транзисторым хэтхэр ешIэ. Ау «сопротивление»-м ычIыпIэкIэ «диод» – пIоу ащ зыщыуухыкIэ, зэпIуагъэм гущыIэр къыдемыIэу, къепыеу мэуцу.

КIэкIэу къэпIоны хъумэ, гущыIэм пащэ фэдэу техникэм, электроникэм аухищэнышъ, укъыхищыжъын фае. Тэ, адыгабзэр зиныдэлъфабзэхэмкIэ, а термин пащэхэр адыгэ-абхъазыбзэхэм ащыщынхэу щыт. МыщкIэ, блэкIыгъэ уахътэм къегъалъэгъо славянофилхэм ягъогугъэм тырыкIоныр нахь зэрэтэрэзыр.

Мы гъогум урыкIоныр къин дэдэу аIощт. Сыда пIомэ, зебгъажьэкIэ адыгэ лъэпкъыр щэIэфэ уухын плъэкIыщтэп. Ау арэу къиными, едгъажьэмэ тфэмыухыщтыми – иегъэжьэны хьылъэ хэлъэп.

ИегъэжьапIэр, сэ сызэреплъырэмкIэ, бзэ шIэныгъэ сэнэхьатыр зиIэ нэбгырэ заулэмэ яамалы къыхьыщт – зыр къэбэртаеу, адрэр кIэмгуеу, ящанэрэр бжъэдыгъоу, яплIанэрэр шапсыгъэу. Ахэтын фае цIыфи бзэ шIэныгъэми, компьютерми хэшIыкIышхо афыриIэу. Ахэр ныбжьыкIэнхэ фае, университетыр къаухыгъакIэу щытыми нахьышIу. Ахэм, сэрымэ, пунктитфэу апэрэ пычыгъом къыщыспчъыгъэхэм язырыз шъхьадж пшъэрылъ фэсшIыщт, лэжьапкIэ къагъахъэзэ темэхэм Iоф дашIэнэу.

Ащ нэмыкIэу а купым Бзэ Хасэ зэхищэнэу пшъэрылъ фэшIыгъэмэ лыеп. Бзэ Хасэм апэрэ функциеу иIэн ылъэкIыщтыр – гущыIэ къэугупшысыныр ары. А Хасэм хэлэжьэн зыIорэм пэпчъ фитныгъэ зэфэдиз иIэу щытымэ нахьышIу. Сыда зыпIокIэ: сэ бзэшIэныгъэмкIэ сыпрофессор, о уцокъашI – зыIохэрэм адебгъаштэ зэрэмыхъущтыр непэ нафэ хъугъэ. Адыгабзэр зышIапэрэу къэнагъэр зырыз дэд. ЗэкIэхэми ар зэдытый , зэкIэми зэдэтшIокIоды, зэкIэхэм тыбзэ икъэухъумэны тыхэлэжьэн тIомэ, зэфэдэ изын тиIэнэу щыт.