Адыгэмэ яилъэсыкIэ гъэтхапэм и 21-м хагъэунэфыкIыщтыгъ. А уахътэм гъэрэ кIырэ зэхэкIэу алъытэ. Ащ ехъулIэу тхьэлъэIушхо зэхащэу хэбзагъэ.
ИлъэсыкIэр къызэрэсыгъэр дунаим изэрэщыткIэ къашIэу щытыгъ. Пчэдыжьыпэр oeIo-ояшъоу, щэджэгъоужым тыгъэр къызыкIидзыжьыкIэ «гъэр текIуагъ» аIоти гушIощтыгъэх. Уайи, оси, тыгъи зэхэтэу мафэр зыпкъ имыты зыхъукIэ, «кIыр кIыизэ екIы» aIoщтыгъэ. Гъэрэ кIырэ зыщызэхэкIырэр жъуагъомэ ягъэпсыкIэкIи къашIэщтыгъэ.
Жъогъуабэр (Созвездие Дельфина) къэлъагъомэ, гъатхэр къэсыгъэу, ар огум икIыжьымэ, кIымафэм зыфэбгъэхьазырын фаеу адыгэмэ алъытэщтыгъэ.
Гъэтхапэм и 21-м тефэу Жъогъуабэр ошъочапэм къызыщылъагъокIэ, илъэсыкIэм адыгэхэр пэгъокIыщтыгъэх. Гъажъом Жъогъуабэр хаплъэмэ – гъэмаф, пхъэшъхьакIэм (чъыгшъхьапэм) нэсмэ — бжыхьэ, чIым хэхьажьырэм фэдэу ошъочапэм нэсыжьмэ – кIымафэр къэсыгъэу алъытэщтыгъэ.
Жъогъуабэм нэмыкIырэ жъуагъохэу Шэфлъагъу – Млечный путь, Жъогъозэшибл – Большая Медведица, Жъогъошху, Темыр къэзэкъ – Полярная звезда, Жъогъокъан – Марс, Юпитер, Сатурн, Нэфылъэжъуагъу – Венера, Жъогъохэчъ – метеор, Ахъшамжъуагъу – Сириус, Абрэджжъуагъу – Блуждающая звезда, Жъогъобэщ – Волосы Вероники, Кублэшъхьэдэсжъуагъу – Трубка Арктура, ЖъогъокIапс – Андромеда зыфаIохэрэм язырызыгъоу къэбархэр апылъых.
Ахэм яхьылIэгъэ шIэныгъабэ адыгэмэ зэрагъэуIугъ. МэщшIэн, гъогу техьан, зекIон IофхэмкIэ жъуагъохэр гъуазэ зэрэхъухэрэр бэшIагъэу адыгэмэ къыхагъэщыгъ. ГущыIэм пае, шакIохэмрэ зэолIхэмрэ Жъогъошхор, Жъогъозэшиблыр, Шэфлъагъор ягъуазэщтыгъэх. Дзэпэщэ лIыхъужъ цIэрыIоу Алджэрыекъо Кущыкупщыр, къызэраIожьырэмкIэ, гъогууанэ техьэ къэс фэIазэу жъуагъохэмкIэ изекIо гъогупэхэр къыгъотыжьыщтыгъэх.
Къэрэухэр псым хэтхэу залъэгъукIэ, «алъакъо атхьакIыжьы, гъэр гъэбэжъу хъущт» аIощтыгъэ.
ИлъэсыкIэр къызыщихьащтым унэгъошъхьэ пэпчъэу зыфигъэхьазырыщтыгъэ. Жъамэ агъэущтыгъэ. Щэлэмэ зэф хъураехэр агъажъэти, къырагощэкIыщтыгъэх. Унагъом мэшIуашъхьэу иIэм пэпчъ къурмэныл щыригъэжъукIын фэягъэ. Ащ пае къурмэныпхъэ былымхэр аукIыщтыгъэх. Ащ къыхэкIыгъэу илъэсыкIэ тхьэлъэIум «мэшIошъхьэтыхькIэ» еджэх. Анахьэу ар къэбэртэябзэм къыхэнэжьыгъ.
Адыгэмэ ягъот макIэ зэхъум мэл къурмэным ычIыпIэ чэт шIуцIэ аукIын фэягъэ. А хабзэри бзэм ыгъэунэфыгъ – «мэшIошъхьэчэт» зыIохэрэри щыIэх.
Гъэрэ кIырэ зыщызэхэкIырэ чэщыр ары тхьэлъэIу мэфэкIыр зыщашIыщтыгъэр. ЦIыфхэм яIанэ зэIухыгъэу, джэгухэзэ, къашъохэзэ нэф агъэшъыщтыгъэ. А чэщым учъыеныр емыкIоу алъытэщтыгъэ.
Бахъсымабжъэ аIэтыти, нахьыжъым хъохъу къыIощтыгъэ: хъун-шхын щымыкIэхэу, мамырэу, псаоу, узынчъэу щыIэнхэу. Джэныкъо машIор агъэкIуасэщтыгъэп. ИлъэсыкIэм унагъор зэрежэрэм, шIукIэ къызэрэригъэблагъэрэм ари изы нэшанэу щытыгъ.
Унагъом ыгъэхьазырыгъэ тхьэлъэIу шхыным Iахьибл хитыкIын фэягъэ.
НыбжьыкIэхэм ачъэкъашъор ахэтэу унагъохор къакIухьэщтыгъэх, сэмэркъэущтыгъэх, къашъощтыгъэх. «Дэшхокъегъэчъэх» ешIэщтыгъэх. Зидэшхо нахьыбэрэ нэмыкIмэ къырагъэчъэхыгъэ дэшхом езыгъэутэкIыгъэм шIухьафтынхэр фагъэшъуашэщтыгъэх.
Тыгъэр къызэрэкIидзэу чылэр дэкIыти, псыхъом Iухьэщтыгъэ. ИлъэсыкIэр къызыщихьэгъэ пчэдыжьым псыхъопсыр пкIышъо къынэсыныр насыпыгъэу, огъурлыгъэу алъытэщтыгъэ.
Совет хабзэм илъэхъан къэралыгъом илъэсыкIэу хигъэунэфыкIырэр – щылэ мазэм (январым) и 1-р адыгэхэми агъэмэфэкIы. Мы аужырэ илъэс заулэм Адыгэ Республикэм адыгэ илъэсыкIэр щагъэмэфэкIэу аублэжьыгъ. Зэкъошныгъэм, зэгурыIоныгъэм ямэфэкIэу ар хъугъэ. Республикэм щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм якультурэ а мэфэкIым къыщагъэлъагъо, ныбджэгъуныгъэ зэфыряIэу цIыфэу къекIолIагъэхэр зэпэгъокIых.
«IутIыжьри», «Джорэ тхьэлъэIури», «Хъуромэри» илъэсыкIэм епхыгъэх. Ахэр чыристан диным илъэужмэ ащыщхэу адыгэ щыIакIэм къыхэнэжьыгъэх. Тэ тиреспубликэ мы тхьэлъэIуищри джы щашIыжьрэп.
Ахэм япхыгъэ къэбархэр зышIэхэрэр нэжъ-Iужъмэ ахэтых. Я ХХ-рэ лIэшIэгъум икъихьагъум нэс ахэр игъэкIотыгъэу зыгъэмэфэкIыщтыгъэхэр Къэбэртэе, Щэрджэс республикэмэ ащыпсэурэ адыгэхэр арых.
Хъуромэр ныбжьыкIэхэр ары зитхьэлъэIугъэр. Хъуромэ орэдыр къаIозэ, чылэр къакIухьэти, чэщым ашхыщт гъомылапхъэр къыхадзыщтыгъэ. Бысымгуащэхэр арых ахэм къятэщтыгъэхэр.
Хъуромэ орэдыр джы кIэлэцIыкIу IорыIуатэм щыщ хъужьыгъэ, джэгузэхэщэ IурыIупчъэу ар джы къызнэсыгъэми ахэлъ.
«Джорэ тхьэлъэIум» ныбжьыкIэхэр хэлажьэщтыгъэх. ИлъэсыкIэм ыуж, гъэтхапэм уцыр къыхэплъыгъэ къодыеу, кIэлэцIыкIухэр дащыхэти, джэгущтыгъэх. Къорэгъмэ апакIэ къэгъэщыгъэу, орзэ машIо дэгъэнагъэу, кIэлэцIыкIухэм къачъыхьэзэ орэд къаIощтыгъэ:
О джорэ, джора,
О джорэ такъа,
Къое хьалишъа,
КIэнкIэ шъэныкъуа!
ОрэдкIэ гъэм «еджэхэзэ» къащэу алъытэщтыгъэ. «IутIыжьыр» чыристан диным щыщ мэфэкI. Ар джы къызнэсыгъэми мэздэгу адыгэмэ агъэмэфэкIы. Ахэр чыристан диным непи итых. ЩэхэкIрэ къэкIырэ шхыныгъорэ нэмыкI зыIуамыгъафэу мэфэ 48-рэ ахьышъ, хэIэжьых. Apы IутIыжь тхьэлъэIур зытырашIыхьэрэр. Къурмэнхэр ашIых, кIэнкIэхэр агъалэх, агощых.
Хабзэу хэлъыгъэмкIэ IутIыжьым пае къурмэнэу ращалIэрэр зыщаукIрэм щагъэхьазырыщтыгъэп, зыщагъэхьазырыгъэм щашхыжьыщтыгъэп. ЗышхахэхэкIэ къупшъхьэхэр аугъоижьхэти, хьэхэр нэмысынхэу чIатIэжьыщтыгъэх.
Мыщ фэдэ хабзэ хэлъыгъ Ахынэ епхыгъэ тхьэлъэIуми. Ащ къеушыхьаты тхьабэ динымрэ чыристан динымрэ яфэмэбжьымэхэр IутIыжьым зэрэхэлъхэр.
Шхынэу бысымгуащэмэ тхьэлъэIум рахьылIэрэм амал имыIэу кIэнкIэрэ хьалыжъорэ хэлъын фэягъэ. Ахэр гъэбэжъум итамыгъэхэу алъытэщтыгъэх.
КIэкIэу къэпIон хъумэ, гъэрэ кIырэ язэблэкIыгъо мэфэкIыбэ епхыгъэу хъугъэ. Ахэр дин зэфэшъхьафхэу адыгэмэ алэжьыгъэмэ къахэкIыгъэх.
Гъэрэ кIырэ зэхэкIэу, адыгэ илъэсыкIэр къызихьэкIэ, дунаир къызэрэкIэжьырэр, гъатхэу къакIорэм гъэбэжъу къыздихьынэу зэрэщыгугъхэрэр, зауи бани къэмыхъоу, псауныгъэ яIэу, ялэжьыгъэ кIэзыгъэ фэмыхъоу якон рахьылIэжьынэу, щыIэкIэ тхъагъо цIыфхэм зэряIэщтым илъэсыкIэ тхьэлъэIухэр фэлажьэх.
АцIэхэр зэфэшъхьафхэми, ахэм а зы пшъэрылъыр агъэцакIэ. ЫужкIэ къырыкIорэ тхьэлъэIухэу «Хьанцэгуащэм», «ЖъонэкIодэкIым», «ЖъонэкIоихьажьым» ыкIи нэмыкIхэу бжыхьэ лэжьыгъэ Iухыжьыгъо нэс зэхащэхэрэри къэкIощтым, ахэр цIыфым ищыIакIэ зэгъэзэфэгъэным дэлажьэх.
Унэрэкъо Рай. филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.
