Сезэщыгъ, къасIорэми ащ фэдиз пкIэ зэримыIэр сэшIэ ау къэсымыIоми хъурэп.
Сыныбжь тIэкIу зыгорэм нэсыгъ. СигъэшIэ ныкъор IэкIыб къэралыгъом сыщыпсэузэ блэзгъэкIыгъ. Адрэ ныкъори Мыекъуапэм сыдэсызэ згъэкIуагъ.
IэкIыбым щаIорэри зэхэсэхы, МыекъуапэкIэ къаIорэхэри къыслъынэсы.
Ижъырэ адыгэхэм «жьы къемыпщэу къурэ сысырэп» аIощтыгъ ау джырэхэм загъорэм жьы къемыпщэу къурэри агъэсысы.
***
Зыныбжь лъыкIотэгъэ лIыр иныбджэгъу феIуатэ. Зэхэсхынэп пIоми зэхэпхыщт а зы маршруткэм уисызэ зэхэмыхымэ, ащыгъум удэгуба?
Сыныбжь тIэкIу лъыкIотагъ сIуагъэ ау, аIорэр зэхэсымыхыным сынэсыгъэп.
— Слушай*, мы Сирием къикIыгъэхэр сыдыкIэ тищыкIагъ, егъашIэми адыгэхэм яшIуагъэ къырагъэкIынэу сахэплъэрэп.
Джары, жьы къемыпщэу къурэри егъэсысы….
***
СэшIэ, мыщ фэдэхэр зырыз тIурытIу нэIэп. Ахэмэ афэдэкъабзэ горэхэр IэкIыб исхэми къахэкIы. Ахэми: «Мыекъуапэ дэсхэр джаур хъужьыгъэх, ахэмэ пкIэ ахэлъыжьэп», — аIоуи зэхэпхыщт.
Джары, мыхэмэ афэдэхэр зырыз-тIурытIоу къытхэкIы къодый. Ау къытхэкIы.
Адэхъу узыр Iэпкъ-лъэпкъыр «сыразэу»** ыубытырэп. ЫпэрапшIэу адэ закъокIэ къежьэ.
Ащ утекIонэу оIомэ, апэ дэдэ къежьагъэ адэм уеIэзэн фай, амырмэ Iэпкъ-лъэпкъыр ыубытынри къыдыхэт.
***
Сирием ис адыгэхэм зыкIи яшIуагъэ тымылъэгъуми, сыд фэдэми адыгэхэба? Сыд фэдэми тызэлъэпкъэгъуба!
Ары, тызэлъэпкъэгъу. Тыфаеми, тыфэмыеми а зы лъэпкъыкIэ тэкIо. А дэдэр тэри, ахэми тцIэ шъыпкъ.
Ахэмэ ягугъу ашIымэ тэри тигугъу ашIы. Сыда пIомэ тызылъэпкъ.
***
ЗэкIэ мыхэр щыдгъэзыеми, а къыIуагъэр тэрэзэпи. Джары, жьы къемыпщэу къурэри егъэсысы….
Непэ АдыгацIэ зиIэ Къэралыгъо горэ дунаем тетмэ, а къэралыгъор дунаем тетыным лъапсэ фэхъугъэхэм ащыщых Сирием ис адыгэхэр.
Адыгэхэр Сирием исын фае зыкIэхъугъэри тхыдэ гъэшIэгъон гор. Iодышъэ (кавказ) щыкIуагъэ заом илажьэкIэ яхэку арафыгъэ адыгэхэм ащыщыбэр тырку къэралыгъом Балкан лъэныкъом ыгъэтIысыгъагъ.
Балканым ис болгар, серб фэдэ лъэпкъхэр тырку къэралыгъом хэкIыжьынхэм пылъыгъэх. Урысыери ахэмэ аготыгъ. IэпэIэгъу афэхъущтыгъ. Панславянизм зыфаIорэр ащыгъум мы лъэпкъхэм ядунае еплъыкIэщтыгъ.
Балканым ис хъугъэ адыгэхэр болгархэм, сербхэм ыкIи Урысыем, Тыркухэм ягъусэу пэуцужьыщтыгъэх. КIо зэкIэми ышIэрэ къэбарыр згъэукIыхьэ-лыхьынэп. 1877-1878 ылъэсхэм кIогъэгъэ Урыс-Тырку заом кIэух фэхъугъагъэр нафэ.
Урысыер текIуагъ.
Урысыемрэ Тыркуемрэ зэдашIагъэ зэзэгъыныгъэмкIэ Балканым ис адыгэхэр агъэкощыжьынэу къикIыгъ.
Агъэкощыжьыгъэхэр Сирием ис адыгэхэр арых.
***
Ахэр Сирием сыда афыгъэх, ащи ащфэдизэу тыпымылъми хъущт, ау Балканым адыгэхэу исхэм япчъагъэ лъэшэу хэхъонэу фежьэгъагъ, ар уахътэхэмкIэ джырэ Адыгэ къэралыгъом ичIыналъэ къыдэнэжьыгъэ адыгэхэм къяхъулIагъэм зыгорэкIэ ащ епхъыгъ.
ЗыгорэкIэ къодыя?
Хьау, джы адыгэ къэралыгъо тиIэным лъапсэ фэхъугъагъэхэр а къэбарым занкIэу епхъыгъэх. Мы чIыналъэм адыгэ имысыжьыгъагъэмэ адыгэ къэралыгъори тиIэщтыгъэп.
***
Iодышъэ (кавказ) щыкIуагъэ заом ыужыкIэ адыгэ чIыналъэм къыдэнэжьыгъэ адыгэхэм къин Iаджи алъэгъугъ.
Урыс пэчъахьыгъом къинэу къытирилъхьагъэхэм ащыщэу анахь гъэшIэгъоныр зы уахътэ горэм адыгэхэр яхэку имыкIыжьынхэу унашъо къыдигъэкIыгъэр ары.
Мыр гъэшIэгъон дэдагъ. ГъэшIэгъон къодыя хьалэмэт дэдагъ.
Пшызэ Шъолъырым къыдэнэжьыгъэ Адыгэ чылэ заулэ къинэу алъэгъурэм къыхэкIэу 1871 илъэсым хасэ зэхащи тыркум кощыжьынхэу рахъуахьыгъагъ(*).
«Гъобэкъуаерэ Псэетыкурэ азыфагу адыгэу исыгъэхэм титхьамыкIи тибэгъуагъи тыкъыщызэрэмынэу Стамболы тикIыжьыщт,» – аIуи, Кузэрымыхьэ чIыпIэм щызэIукIагъэх (Кузэрымыхьэр Очэпщыехэр апэу зыдэщысыгъэхэр ары).
ЦIыфхэр зызэIокIэхэм, зэкIэкIэмыкIынхэу тхьарыIо ашIыгъ. ТхьарыIо пащэу яIагъэр Хьаджэ-Хьэсан (Къэзэныкъуае щыщ, ыныбжь илъэс 70-м итыгъ).
ЛIыкIоу хадзыгъэхэр: апэрэр – Натхъо ХьэцIацI (Къунчыкъохьабл), ятIонэрэр – Аскъалыкъо Шапсыгъ (Аскъэлай), ящэнэрэр – Хьэсэнэ-хьадж Шъау-шъаукъу (ПкIыхьалIыкъуай), яплIэнэрэр – ХьакъупIатIэ ТIэшъу (Лахъщыкъуай), ятфэнэрэр – Хьаджэбыйхьадж ШъэуапцIэкъу (Тэхъутэмыкъуай), яхэнэрэр – Хьаджэ Къытыжъ (шапсыгъ). Забытмэ яIизыныкIэ ахъщэ зыхадзи, лIыкIомэ аратыгъ. ЛIыкIохэр Тыркуем зыкIуагъэхэр 1871-рэ илъэсыр ары.
ЛIыкIохэр лIыкIон фаем кIуагъэу къэтыхэзэ, 1872-рэ илъэсым пэчъахьыдзэр адыгэхэр имыкIыжьын унашъокIэ къэкIуагъ. Мы хъугъэ шIагъэр «Хьалъэкъуае Хасэ-»кIэ титарихъ хэуцуагъ.
Сыдми Пшызэ Шъолъырым адыгэу къыдэнэжьыгъэр икIыжьышъугъэп.
Ащыгъум, Iофым изытетыр зыми адыгэхэм къыриIуагъэп. Мыщ къыдэнэжьыгъэ адыгэхэр икIыжьымэ тыркумкIэ Балкан лъэныкъом агъэкощыни …… Джарын фай…
Джары, а зэман дэдэм Балканыжъым исыгъэ адыгэхэр джы Сирием исых.
***
КIо, пIон плъэкIыщтым гъуни нэзи иIэп. Джары а чылэу имыкIыжьышъугъэхэм ишIуагъэкIэ джы Адыгэ къэралыгъор тиI, пIоми ухэукъонэп.
А синыбджэгъужъ, джы Сирием исхэм шIуагъэ горэ къытфихьыгъэ, къытфимхьыгъа къысэпIотэшъущта?
Ти къэралыгъо ылъапсэ дэдэр ахэмэ зыгорэкIэ епхыгъэба?
АЦУМЫЖЪ Хьилми
*Слушай (урыс) — къэдаIу
** «Сыразэу», сразу (урыс) — ащ лъыпытэу
(*) Къэбарыр лъыгъэкIотагъэу «Псалъэм илъэкI. Уахътэм ижьыкъащ» Шъхьалэхъо Абу- 2009 – Мыекъуапэ- н. 163- 167 зыфиIорэм ит.
natpressru.ru
